همدان، این شهر کهن باستانی با پیشینهای غنی و تاریخی سرشار از حوادث تلخ و شیرین، پس از گذشت هزارهها، زیر سایه الوند کوه استوار ایستاده. در این شهر، محلههایی وجود دارند که شاید بسیاری از افراد اطلاعات دقیقی درباره آنها، نام آنها و تاریخچه آنها نداشته باشند. در این مقاله قرار است به معرفی محلههای همدان بپردازیم. هرکدام از این محلهها نیز شاهد وقایع و اتفاقاتی بودند که احتمالاً امروز به فراموشی سپرده شدهاند و ما میخواهیم غبار از این خاطرات محو، بزدائیم.
در این مقاله با محلههای زیر آشنا خواهید شد:
- محله حاجی
- محله قاشقتراشان
- محله شالبافان
- پیرگرگ
- غزلان (قزلان)
- توت قمیها
- چاپارخانه
- کبابیان
- ذوالریاستین
- خانه دراز
- جولان
- محله آقاجانی بیگ
- محله گازران
- کولانج
- دوگوران
- بالاکوچه
- نظربیگ
- سیزده خانه
چمن، اصطلاحی که باید با آن آشنا شوید
قبل از آن که به سراغ خواندن بقیه مطالب بروید، اصطلاحی هست که باید با آن آشنا شوید و آن معنی لغت «چمن» است. در این مقاله چندین بار از این کلمه استفاده شده و ممکن است برای شما کمی عجیب به نظر برسد. در گذشته، بسیاری از محلههای قدیمی همدان، یک محل تجمع مرکزی داشتند که به آن «چمن» میگفتند. مهمترین امکانات رفاهی هر محله، مانند مساجد، استراحتگاهها، مغازهها چشمه یا سقاخانهها اغلب در این چمنها متمرکز بودند و به دلیل این اهمیت جغرافیایی، محل مناسبی برای رویدادهای فرهنگی و اجتماعی نیز محسوب میشدند. بسیاری از این چمنها اکنون از بین رفتهاند و دیگر وجود ندارند. اما اصطلاح آنها همچنان باقی است.
محلههای همدان و داستانهایی که برای گفتن دارند
1. محله حاجی
محله و چمن حاجی از جمله محلههای قدیمی همدان است که خوشبختانه هنوز پابرجاست و بازارچه آن نیز همچنان فعال است. این چمن به خیابان سنگ شیر، محله قزلان و محله درسنگی از طریق کوچه پس کوچهها راه داشته است. درباره وجه تسمیه و تاریخچه این محله دو نظریه موجود است. یکی اینکه بیشتر حاجیهای همدان اهل این محله بودهاند، و دیگر اینکه کاروانهای زیارتی حج، برای حرکت، در این محل تجمع میکردند.
دکتر اذکایی معتقد است که این محله منسوب به حاج محمداسماعیل اصفهانی و جد اعلای ایشان معتمدالتجار بوده است. در چمن محله حاجی مسجد و حمام حاجی نیز قرار داشته که یادگار دوران قاجارند و هنوز هم بنای آنها پابرجا میباشد.
2. محله قاشق تراشان
در گذشته، تقسیمبندی محلههای همدان بیشتر از هرچیزی، وابسته به اصناف و مشاغل بود. محله قاشق تراشان، همانور که از نام آن برداشت میشود، محلهای مخصوص صنف هنرمندان و صنعتگرانی که بوده که قاشقهای چوبی و فلزی میساختند. این قاشقها هم کاربرد روزمره داشتند و هم برای مصارف تزئینی و آئینی به کار میرفتهاند.
این محله، یک چشمه و مسجد فعال نیز داشته است. امروزه مشخص نیست که این چشمه قبلاً در کجا قرار داشته اما مسجد قاشق تراشان هنوز پابرجاست. البته نوسازیها و ترمیم زیادی برای این مسجد صورت گرفته و امروزه آن را نام مسجد حضرت فاطمه(س) میشناسند. محله قاشق تراشان، از جمله محلههایی بود که در اثر احداث بلوار آیت الله کاشانی، از بین رفت.
این بلوار امروز بخشی از دایره اول کمربندی شهر به حساب میآید که میدان امامزاده عبدالله را به خیابان عباس آباد وصل میکند. این بلوار در ابتدا بلوار سپهبد زاهدی نام داشت و بعد از انقلاب اسلامی به مصدق و سپس به آیتا… کاشانی تغییر نام داد.
3. محله شالبافان
این محله نیز به صنف بافندگان شال، کلاه و جورابهای پشمی اختصاص داشته است. شالبافان، یکی از محلههای نیمه جان همدان است که در پایین دست محله نظربیگ و در غرب محله کهن جولان قرار دارد. اولین ورودی این محل از طریق کوچه فاضل است که از محله نظربیگ مستقیم به بازارچه محل میرسد و دومین ورودی آن در کناره شرقی رود الوسجرد و از کنار مسجد محل بوده است.
مسجد شالبافان که بنای آن متعلق به دوره قاجار و یا به اعتقاد برخی متعلق به دوره زندیه است همچنان پابرجاست و احداث بلوار هگمتانه آسیبی به آن نزده است. اما دو حمام بزرگ و کوچک این محله و همچنین بازارچه معروف آن با ساخت و سازهای جدید ویران شدهاند.
4. محله پیر گرگ
یکی از معروفترین محلههای همدان، محله پیر گرگ است. گویا در نزدیکی باباطاهر که یکی از معروفترین شاعران همدانی است و پشت مسجد میرزا داوود، سردابی قرار داشته است که با چندپله به سمت پایین به یک چشمه منتهی میشده. پهلوان زورمندی در یک شب زمستانی برای برداشتن آب به این چشمه رفته و در آنجا تعدادی گرگ به وی حمله کردهاند. او هفت گرگ را از پا درآورده اما نتوانسته از پس گرگ هشتم بر بیاید و در نهایت، همانجا کشته میشود. نام چشمه و محله پیرگرگ، به این علت برای این محله انتخاب شده است.
5. محله غزلان(قزلان)
محله غزلان یا قزلان، امروزه به طور کامل از بین رفته است. این محله از معروفترین محلههای همدان بوده که پیش از احداث خیابان سنگ شیر در امتداد کوچه آسیدحسن از چمن حاجی آغاز میشد وتا چمن امامزاده یحیی امتداد مییافت؛ اما پس از اینکه خیابان سنگ شیر از وسط این کوچه گذشت، نیمی از آن در ضلع شمالی خیابان قرار گرفت و نیم دیگر در ضلع جنوبی.
درمورد علت نامگذاری این محل اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند گل اندود کردن دیوارهای این کوچه با گل سرخ، باعث شده نام آن را قزلان بنامند. اما برخی دیگر معتقدند غزلان، نام درست این محله و به معنای عشق ورزی است. امروزه، این کوچه به چندین بخش تقسیم شده و نام یکی از اینبخشها کوچه غزالی است که نمیدانیم آیا ارتباطی به نام قدیمی این محل دارد یا خیر.
6. محله توت قمی ها
همدانیها به قسمت بالادستی پل یخچال، محله توت قمیها میگفتند. در گذشته، این محل درختهای توت زیادی داشته که قمیها و سایر بازرگانان، اجناس خود را در زیر سایه آن درختان بساط میکردند و به فروش میرساندند. این محله از طریق کوچه فرنگیها و محوطه طاطاووس به چمن اقاجانی بیگ میپیوست. جالب اینجاست که علیرغم تغییرات بسیار، بازارچه توت قمیها هنوز باقی است.
7. چاپارخانه
اگر درسهای تاریخ را به خاطر داشته باشید، چارپارخانهها، اصطبلهایی بودند که در آن همیشه تعدادی اسب سرحال و تازه نفس قرار داشت و پیک ها در این محل پس از کمی استراحت، اسبها خود را عوض میکردند تا پیغام یا مرسوله خود را زودتر به مقصد برسانند. درگذشته، چاپارخانه همدان در این محل قرار داشته. اما پس از جگ جهانی اول، تعمیرگاه ارتش انگلیس در این محله دایر شده و پس از آن نیز، تعمیرگاههای دیگری به آن اضافه شدند. رفته رفته، این خیابان از تعمیرگاههای مختلف و مغازههای فروش لوازم یدکی پر شد.
از لحاظ موقعیت جغرافیایی، چاپارخانه در شرق میدانی به همین نام و در ادامه کوچه چوبفروشها قرار داشته است و پس از چند کوچه، به کوچه حسن آباد که به موازات آن امتداد داشت میپیوست. با احداث بلوار اراک این محله تقریباً از بین رفت و نام میدان چاپارخانه نیز قبل از انقلاب به نام میدان بیست و پنج شهریور و پس از انقلاب به نام میدان هفده شهریور تغییر کرد.
8. محله کبابیان
یکی از معروفترین محلههای همدان که به آن محله اعیان میگفتند، محله کبابیان بوده است. این محله چندان دستخوش تغییرات شهری قرار نگرفته و بازارچه چمن، حمام و مسجد آن هنوز برقرارند. این محله قدیمی به محلههای دوگوران و ذوالریاستین راه داشته است. در مورد اینکه چرا به این محله کبابیان میگویند، اختلاف نظرهایی وجود دارد. عده ای کبابیان را محله کباب خورها معنی میکنند و برخی دیگر معتقدند که قومی به نام کاکابیت زمانی در این محله زندگی میکردند و این لفظ بعدها تغییر شکل داده است. برخی دیگر معتقدند که یک طایفه کرد کبابی در این محله سکونت داشتهاند.
9. محله ذوالریاستین
نام این محله، به میرزا ابوالقاسم زوالریاستین مربوط میشود که در زمان محمدشاه قاجار، پیشکار حکومتی و یا یکی از وزرای دربار بوده است. این کوچه از پل آرضا آغاز میشده و با پیچیدن به سمت شمال ادامه پیدا میکرده تا اینکه از آنجا دوشاخه میشده و یکی از شاخههای آن تا کوچه صابونیها امتداد مییافته است. از آثار قدیمی این محله، میتوان به مسجد و حمام زوالریاستین اشاره کرد. مسجد هنوز پابرجاست و در سالهای اخیر بازسازی شده اما حمام به طور کامل از بین رفته است.
10. خانه دراز
یکی دیگر از محلههای همدان که با احداث بلوار آیت الله کاشانی به طور کامل از بین رفت، محله خانه دراز است. کوچه و محله خانه دراز یا خانم دراز از جنوب امامزاده عبدالله آغاز میشده و تا چمن چوپانها ادامه داشته. در باره نام گذاری این محله میگویند که در ابتدای این کوچه، خانهای با دیوارهای دراز قرار داشته و به همین دلیل به آن خانه دراز میگفتند. اما اینکه لفظ خانم دراز دقیقاً چه منشایی دارد، مشخص نیست. این محله دارای مسجد و چشمه نیز بوده است. مسجد آن با نام مسجد حاج غلام علی هنوز پابرجاست اما اثری از چشمه نیست.
11. محله جولان
یکی از بزرگترین محلههای قدیمی همدان که محل سکونت و کار جولاها یا بافندگان بوده، محله جولان است. این محله، یکی از محلات اصلی و پرجمعیت شهر همدان بوده است. در وسعت این محله باید بگوییم از آب دوباره تا قبرستان چارباغ و کوچه ماران آباد، را جولان میگفتند که کوچههای بسیاری را نیز در این فاصله شامل میشده است. این محله به چندین باغچه و یک قبرستان ختم میشده که به این باغچهها که محل تولید سبزی و صیفی جات بودهاند، چهارباغ میگفتند. امروزه اگرچه بقایایی از آن باغچهها باقی است اما از قبرستان اثری نمانده است.
خیابانکشیها و تغییرات شهری باعث از بین رفتن چمن محله جولان شده و از بازارچه آن نیز تنها چند مغازه به جا مانده است. بخشی از مسجد محله جولان نیز مرمت و به نام آیتالله الهی نامگذاری شده است اما حمام جولان که در کوچه نظربیگ واقع بوده امروز متروکه است.
12. محله اقاجانی بیگ
این محله نام خود را از بنیانگذار خود، که یکی از سرداران کریم خان زند بوده گرفته است. چمن و بازارچه این محله هنوز تا حدودی باقی مانده. از دوران زندیه در این محله همدان، یک مسجد و حمام به یادگار بود که مسجد آن هنوز پابرجاست اما حمام از بین رفته و آپارتمانها جای آن را گرفتهاند. چمن این محل از طریق کوچه آیوسف به کوچه امامزاده یحیی متصل میگردد و از طریق دو کوچه سیدجلالان و فرنگیها به محله طاطاووس وصل میشود و از آنجا به محله توت قمیها میپیوندد. این موقعیت از گذشته شرایط بسیار خوبی برای مرکزیت بخشیدن به این محل ایجاد کرده بود.
13. محله گازران
یکی دیگر از محلههای همدان که وسعت زیادی داشته ، محله گازران است. گازران در منتهی الیه خیابان اکباتان بوده که از رود الوسجرد در جهت شرق اغاز میشده و پس از دور زدن منطقه پیروادی به راسته حاج فضل الله از یک سو و راسته گندمیها از سوی دیگر میرسیده است. این محله به علت احداث خیابان اکتابان، میدان هگمتانه و بلوار الوند تقریباً به طور کامل از بین رفت. تنها قسمتهایی که از آن باقی مانده عبارتاند از: مسجد پیروادی و بخشی از کوچههایی که به سمت قلعه سبزی یا گندمیها راه داشتند.
14. محله کولانج
کولانج یا کولانه، نام نوعی شیرینی است. احتمال میرود قنادیها و شیرینی پزیهایی که این نوع شیرینی را میپختند، باعث انتخاب اسم این محل شدهاند. محله کولانج در نزدیکی محله ذوالریاستین قرار داشته که در قدیم تا بین النهرین امتداد مییافته است اما امروزه تا آرامگاه بوعلی ادامه دارد. مسجد کولانج، این روزها با نام مسجد آیت الله نجفی شناخته میشود و بازارچه کولانج هم که از مقابل مسجد تا کوچه صابونیها امتداد داشته همچنان فعال برقرار است.
15. محله دوگوران
نام این محله، دربرگیرنده داستانی تلخ و غمناک از حمله مغول به همدان است. در جریان حمله دوم مغولان به همدان و کشت و کشتار وسیع آنان، مردم همدان، جنازهها روی هم تلنبار کردند و روی آنان را باخاک پوشاندند. دو تپه موجود در قبرستان این محله، درواقع گورهایی دسته جمعی از کشتهشدگان حمله مغول بودند. امروزه با احداث خیابان پاستور فعلی، محله و چمن دوگوران تا حد زیادی از بین رفتهاند. ساخت مدرسه فرهنگ یا همان مدرسه پروین اعتصامی و ساخت و سازهای جدید نیز چشمه و بازارچه دوگوران را کاملاً از بین برد.
16. بالاکوچه
ظاهراً بالاکوچه، بالادستترین کوچه شهر محسوب میشده و بالاتر از آن به تپه ماهورهای جنوب شهر میرسیده. در گذشته به بخش بالادستی کوچه برج قربان که از مقابل این برج میگذرد و تا دوازده متری ابن سینا امتداد دارد، بالاکوچه میگفتند. به مسجد چمن امامزاده یحیی هم مسجد بالاکوچه میگفتند که در نزدیکی همان محله قرار داشته است.
17. نظربیگ
یکی از بهترین محلههای قدیمی همدان که دارای چمن و بازارچه معتبری بوده، محله نظربیگ است. احداث بلوار هگمتانه، چمن این محله را به طور کامل از بین برد، اما قسمتی از بازارچه آن هنوز باقی مانده است. این محل از شرق به جولان و از شمال به شالبافان وصل میشده است. پیش از تخریب خانههای بالای تپه هگمتاته به محلات بالای تپه هم میپیوست.
مسجد محله نظر بیگ، مسجدی بزرگ و تاریخی بوده که برخی قدمت آن را به دوره زندیه و برخی دیگر، به دوره صفویه نسبت میدهند. کاروانسرای نظربیگ نیز در بازارچه نظربیگ و در جوار رود الوسجرد قرار داشت که آن هم با احداث خیابان خاکی و بلوار هگمتانه از میان رفت.
18. محله سیزدهخانه
این محله نیز از محلههای قدیمی همدان است که وجه تسمیه آن چندان مشخص نیست، اما به باور مردم همدان، سیزدهخانه، قبل از آنکه سیزده خانه شود، محلهای بزرگ با خانههای زیاد بوده است. این منطقه اما با سیلی مرگبار مواجه میشود که تمامی آن خانهها را به استثنای 13 خانه تخریب میکند و پس از آن، این محله نام سیزدهخانه را به خود میگیرد.
سخن پایانی
در این مقاله، با 18 تا از محلههای همدان آشنا شدید. هرچند همدان محلههای قدیمی بیشتری دارد و هرکدام از این محلهها، روایتگر داستانها و رویدادهایی هستند که امروزه شاید اطلاعات دقیقی درباره همه آنها در دست نباشد. همه اینها، نشان از تاریخ غنی و سرگذشت پرماجرای شهر همدان دارند. نام هر کدام از این محلههای همدان، نشان دهنده اصالت و قدمتی است که این شهر را از بسیاری شهرهای دیگر متمایز میسازد.
