وقتی نام همدان به میان میآید سخن از قدمتی چند هزارساله جلوهگر میشود. همدان، یکی از کهنترین شهرهای ایرانزمین، در آغوش کوههای سر به فلک کشیده زاگرس آرام گرفته است. این شهر باستانی، که اولین پایتخت ایرانیان در دوران مادها است، همچون گنجینهای زنده از تاریخ و فرهنگ ایرانی، هنوز هم نفسهای تمدن را در کوچهپسکوچههایش حفظ کرده است. این شهر با طی کردن تاریخی پر فراز و نشیب، راه خود را از میان هزارهها، به تمدن معاصر گشوده است. در این مقاله، به شما خواهیم گفت که همدان کجاست و چه ویژگیهای منحصر به فردی را در خود جای داده است.
تاریخچه مختصر همدان؛ شهری با ریشههای هزارساله
قدمت همدان به بیش از سه از هزار سال میرسد. از همان زمان که نام این شهر در کتیبههای آشوری قید شده بود. در آن زمان، همدان به نخستین پایتخت تاریخ و تمدن ایران تبدیل شد و با جای دادن یکی از اولین پادشاهیهای بزرگ ایران در خود، نامش را برای همیشه جاودان کرد.
ظهور و سقوط حکومتهای مختلف پس از مادها، از هخامنشیان تا اسکندر مقدونی و اشکانیاین و ساسانیان و اعراب و پس از آنها حکومتهای اسلامی مختلف مانند علویان، آل بویه و حتی ایلخانان و قاجار، در دورههایی باعث ایجاد فراز و فرودهای شیرین و گاه دردناک در این شهر باستانی شد، اما از اهمیت و اصالت این شهر نکاست. امروزه نیز، همدان یکی از زیباترین شهرهای ایران در غرب کشور است که با آب و هوای دلپذیر خود، به یکی از مقاصد گردشگری مهم در ایران تبدیل شده است.
همدان کجاست؟ شرایط جغرافیایی و اقلیمی
شهر همدان در دامنههای رشتهکوه زاگرس و در ارتفاعی حدود ۱۷۴۰ تا ۱۹۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است؛ از نظر موقعیت جغرافیایی، همدان از سمت شمال به استانهای زنجان و قزوین، از سمت جنوب به استان لرستان، از سمت شرق به استان مرکزی و از سمت غرب به استانهای کردستان و کرمانشاه منتهی میشود. این موقعیت باعث شده همدان در مسیر ارتباطی شمالغرب به جنوبغرب ایران قرار گیرد و اهمیت زیادی در حمل و نقل و گردشگری داشته باشد.
اقلیم همدان سرد و کوهستانی است؛ به گونهای که زمستانها بسیار سرد و برفی بوده و دما گاهی به شدت کاهش مییابد، عدهای ممکن است سرمای همدان را استخوانسوز بدانند. در مقابل، تابستانهای همدان معتدل و خنک هستند.
پوشش گیاهی این منطقه شامل مراتع کوهستانی، درختچههای بومی و گیاهان دارویی است که در ارتفاعات رشد میکنند. وجود رودخانهها و چشمهسارهای متعدد، سرسبزی و زیبایی طبیعت اطراف را دوچندان کرده است. در کنار این، زندگی جانوری متنوعی در همدان جریان دارد؛ بیش از ۲۴۰ گونه جانوری شامل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان در این استان شناسایی شدهاند. گونههایی مانند گرگ، روباه، خرگوش، کبک و شاهین بخشی از این تنوع زیستی هستند که همدان را به یکی از زیستبومهای غنی ایران تبدیل کردهاند.
آشنایی با شهرستانهای استان همدان
اگر به استان همدان سفر کردید، بد نیست سری هم به شهرستانهای زیبای آن بزنید:
- ملایر که در حدود ۸۵ کیلومتر به سمت جنوبشرقی همدان قرار دارد و به عنوان دومین شهر بزرگ این استان شناخته میشود.
- شهرستان تویسرکان در فاصلهی ۸۰ کیلومتری جنوب غربی همدان واقع شده و به باغهای گردویش شهرت دارد.
- شهرستان نهاوند در حدود ۸۵ کیلومتری جنوبغربی همدان جای گرفته و یکی از کهنترین شهرهای ایران به شمار میرود، سرابهای این شهر، از جاذبههای گردشگری آن به شمار میروند.
- شهرستان کبودرآهنگ در فاصلهی ۵۵ کیلومتری شمال همدان قرار دارد و به دشتهای وسیع و روستاهای پرجمعیتش معروف است.
- شهرستان رزن که در حدود ۸۰ کیلومتری شمالشرقی همدان واقع شده و به عنوان یکی از مناطق کشاورزی فعال استان شناخته میشود.
- شهرستان اسدآباد نیز در فاصلهی ۴۵ کیلومتری شمالغربی همدان قرار دارد و به دلیل موقعیت کوهستانیاش آبوهوایی خنک دارد.
نژادها و زبان مردم همدان
استان همدان به دلیل موقعیت جغرافیاییاش در غرب ایران، همواره محل تلاقی اقوام مختلف بوده است.
فارسیزبانان: بیشتر در شهر همدان و اسدآباد زندگی میکنند. لهجهی همدانی گونهای از فارسی است که ریشه در زبان پهلوی دارد و هنوز در میان نسلهای قدیمی رایج است.
ترکهای آذری: در نیمهی شمالی استان، بهویژه در شهرستانهای رزن، کبودرآهنگ، فامنین، بهار و بخشهایی از همدان سکونت دارند و به زبان ترکی صحبت میکنند.
لرها و لکها: عمدتاً در شهرستانهای جنوبی مانند نهاوند، ملایر و تویسرکان حضور دارند و به زبان لری یا گویشهای لکی صحبت میکنند.
معماری و طراحی شهری همدان
معماری شهر همدان، ترکیبی چشمنواز از سبکهای سنتی ایرانی و تأثیرات مدرن شهری است؛ جایی که بناهای تاریخی در کنار ساختمانهای امروزی، هویتی منحصربهفرد برای شهر خلق کردهاند. در سطح شهر، بسیاری از ساختمانها با الهام از معماری اسلامی ساخته شدهاند؛ استفاده از نقوش هندسی، طاقهای قوسی، گنبدهای آجری و کاشیکاریهای فیروزهای، جلوهای از زیبایی و اصالت را به فضای شهری بخشیدهاند.
نمونههایی برجسته از این معماری را میتوان در آرامگاه بوعلیسینا، گنبد علویان، بازار تاریخی همدان و آرامگاه استر و مردخای مشاهده کرد؛ بناهایی که هرکدام، داستانی از تاریخ، فرهنگ و هنر ایرانی را روایت میکنند.
اما یکی از شگفتانگیزترین جلوههای طراحی شهری همدان، میدان امام است؛ میدان مرکزی همدان که بهعنوان قلب تپنده شهر شناخته میشود و از نظر سازوکار شهری، در جهان بینظیر است. این میدان به گونهای طراحی شده که شش خیابان اصلی شهر به صورت شعاعی از آن منشعب میشوند؛ الگویی هندسی و دقیق که در دهه ۱۳۰۰ خورشیدی توسط مهندس آلمانی، کارل فریش طراحی شد. این ساختار منحصر به فرد، باعث سهولت در دسترسی به نقاط مختلف شهر، کاهش ترافیک، افزایش نظم شهری و زیبایی معماری همدان شده است.
علاوه بر این، این میدان، یکی از بزرگترین مراکز فرهنگی شهر نیز به شمار میرود، زیرا اغلب تجمعات سالیانه و گردهماییهای مردمی در این مکان انجام میشوند.
نگاهی به جاذبههای گردشگری همدان
شهر همدان، با پیشینهای چند هزار ساله، میزبان آثار باستانی و جاذبههایی است که هرکدام بخشی از تاریخ ایران را در دل خود حفظ کردهاند. برخی از این آثار باستانی و اماکن تاریخی، به شرح زیرند:
- تپه و موزه هگمتانه: در قلب شهر همدان و در نزدیکی میدان اکباتان واقع شده است. این مجموعه شامل بقایای شهر باستانی مادها، کانالهای آبرسانی و اشیای تاریخی است و بهترین زمان سفر به همدان برای بازدید از آن، فصل بهار و تابستان است.
- آرامگاه بوعلیسینا: در میدان بوعلی قرار دارد و با معماری مدرن و الهامگرفته از برج قابوس، یادبود بزرگترین پزشک و فیلسوف ایرانی است. فضای اطراف آن شامل کتابخانه، موزه و پارک است.
- آرامگاه باباطاهر: در بلوار باباطاهر واقع شده و با گنبد فیروزهای و فضای سبز اطراف خود، آرامش خاصی به بازدیدکنندگان میبخشد. این مکان در فصل بهار، با شکوفههای اطرافش، جلوهای شاعرانه دارد.
- کتیبههای گنجنامه: در دامنه کوه الوند و انتهای بلوار گنجنامه قرار گرفتهاند. این سنگنوشتهها متعلق به دوره هخامنشی هستند و در کنار آبشار، تلهکابین و مجموعه گردشگری گنجنامه، فضایی تفریحی و تاریخی را فراهم کردهاند. بهار و تابستان برای طبیعتگردی و زمستان برای اسکی در پیست گنجنامه، بهترین زمانهای بازدید از این اماکن هستند.
- غار علیصدر: در روستای علیصدر از توابع شهرستان کبودرآهنگ، در حدود ۷۵ کیلومتری شمالغرب همدان واقع شده است. این غار آبی، بزرگترین غار قابلقایقسواری جهان است و در فصلهای گرم سال، بهویژه بهار و تابستان، پذیرای گردشگران داخلی و خارجی است.
- گنبد علویان: در میدان امامزاده عبدالله و بلوار علویان قرار دارد. این بنای چهارضلعی با گنبد مخروطی، نمونهای بینظیر از معماری اسلامی قرن ششم هجری است .
- روستای ورکانه: در ۲۰ کیلومتری جنوبشرقی همدان واقع شده و با معماری سنگی منحصربهفرد، کوچههای باریک و خانههایی با سنگهای تراشخورده، فضایی تاریخی و بکر را به نمایش میگذارد.
- آرامگاه استر و مردخای: در خیابان شریعتی و کوچه استر قرار دارد. این زیارتگاه یهودیان ایرانی، با معماری ساده اما تاریخی، یادآور همزیستی ادیان در ایران است .
- بازار تاریخی همدان: در مرکز شهر و اطراف میدان امام واقع شده است. این بازار با سقفهای طاقی، حجرههای قدیمی و فروشگاههای صنایعدستی، فضایی سنتی و زنده دارد که در تمام فصول سال، بهویژه بهار و پاییز، قابل بازدید است.
سوغاتیهای همدان، یادگاران خوشمزه و باارزش
استان همدان، در بحث سوغاتیها نیز حرف برای گفتن دارد. در این استان، محصولات طبیعی، خوراکیهای خوشمزه و صنایع دستی باارزشی وجود دارند که دست شما را برای انتخاب هدیه برای عزیزانتان باز میکنند.
سوغاتیهای طبیعی همدان:
- گردو
- بادام شیرین
- انگور تازه
- آلو خشک
- سیر
- فلفل تند
خوراکیهایی که باید یکبار امتحان کنید:
- انگشت پیچ: معروفترین سوغات همدان که از ترکیب سفیده تخممرغ، شکر، گلاب و آب، شیرینی تهیه میشود و طعمی شیرین و بافتی غلیظ مانند عسل دارد.
- حلوا زرده: نوعی حلوای مخصوص که بافتی شبیه به فرنی دارد اما زردرنگ است و از زرده تخممرغ، شکر، نشاسته، زعفران، گلاب و روغن و یا آرد برنج به جای نشاسته تهیه میشود.
- نان کماج: کماج از معروفترین شیرینیهای همدان است و از آرد، شکر، گردو و دارچین تهیه میشود.
- آبنبات قیچی: اگر دیابت دارید هرگز این آبنبات را امتحان نکنید چون عاشقش میشوید و نمیتوانید دست خوردن آن بکشید. این آبنبات از شکر، روغن، آب و زعفران درست میشود.
- برساق: این شیرینی از دیگر خوراکیهای خوشمزه همدان است که با آرد، شکر، روغن، شیر، گردو، دارچین و زردچوبه درست میشود.
- حلوا ارده: این حلوا مانند حلوا شکریهای موجود در بازاراست و از ارده، شکر، تخممرغ، کنجد، هل و چوبک تهیه میشود.
- حلوا لوزی: برشهای لوزی شکل در این حلوا باعث شده این نام را به خود بگیرد. بافت حلوا لوزی از حلوای معمولی کمی منسجمتر است و با آرد برنج، مغز گردو، عسل، سبوس گندم و زعفران آن را درست میکنند.
- ترشیها: ذائقه همدانیها تنها به شیرینی محدود نمیشود. اهالی همدان ترشیهای خیلی خوبی درست میکنند و احتمالاً با دیدن ترشی فلفل، گردو، به، انبه، آناناس، قارچ، کلم، زیتون، لوبیا سبز، نخودفرنگی، ذرت، سیر، موسیر، موز و حتی خرمالو در این شهر، شگفت زده شوید.
صنایع دستی همدان، یادگارانی ارزشمند و اصیل
در این شهر همچنین میتوانید آثار سنتی و اصیل و صنایع دستی زیبایی را مشاهده کنید که کار هنرمندان و صنعتگران این شهر هستند. برخی از آثار هنری همدان که میتوانند به عنوان یک هدیه جذاب استفاده شوند عبارتاند از:
- سفال: سفال لالجین از معروفترین سوغاتیهای همدان است. لالجین، شهری کوچک در 25 کیلومتری همدان است که عمده اقتصاد آن را تولید محصولات سفالی متنوع تشکیل میدهد. این اجناس سفالی، علاوه بر زیبایی، قیمتی مناسب هم دارند.
- چرم: شاید برایتان جالب باشد که در همدان، محلهای به نام چرمسازی وجود دارد. این محله، زمانی مختص به تولیدکنندگان چرم بوده و مرغوبترین چرمهای یران را تولید میکرده. اگرچه امروزه اثری از آن محله نیست و کار تولید چرم، در کارگاههای اختصاصی و پیشرفته انجام میشود.
- صنایع چوبی: خود همدان فعالیت زیادی در زمینه منبتکاری و صنایع چوبی ندارد، اما شهر ملایر که در نزدیکی همدان است، به عنوان پایتخت مبل و منبت ایران شناخته شده و محصولات آنان را میتوانید در همدان و ملایر خریداری کنید.
- گلیم و جاجیم: همدان، همواره یکی از مقاصد محبوب عشایر بوده و به همین دلیل گلیم بافی و جاجیم بافی نیز از جمله آثاری است که رونق زیادی در این شهر دارند و میتوانید آنها را در همدان تهیه کنید.
سخن پایانی
همانطور که در این صفحه از وبسایت همدان کجا خواندید، همدان، شهری با جاذبههای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی فراوان است. مکانهایی چون غار علیصدر، آرامگاه بوعلیسینا، پیست اسکی گنجنامه، بازار سنتی، و …، از جمله جاذبههایی هستند که باید حداقل یکبار آنان را از نزدیک ببینید. در این سرزمین، تاریخ نه در کتابها، بلکه در سنگها، کوچهها و لهجهی مردم جاری است. سفری به این دیار، تنها بازدید از یک شهر نیست؛ بلکه ورود به لایههای عمیق فرهنگ ایرانی، لمس خاطرههای هزارساله، و تجربهی مهماننوازیای است که در هیچ نقشهای ثبت نشده است.
