همدان، این شهر خوش آب و هوای کهن که در قدیم با نام «هگمتانه» شناخته میشد، یکی از قدیمیترین شهرهای ایران و جهان، با تاریخچهای غنی و فرهنگی پربار است که همواره در کانون توجه تاریخنگاران و گردشگران بوده است. موقعیت جغرافیایی، شرایط آب و هوایی، آثار تاریخی و فرهنگی فراوان موجود در این شهر، باعث شده تا جایگاهی ویژه در میان شهرهای ایران زمین و حتی دنیا پیدا کند. در این مقاله، به بررسی تاریخچه همدان از دیرباز تا کنون خواهیم پرداخت و تحولات تارخی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی آن را بررسی خواهیم کرد.
جغرافیا و موقعیت همدان
همدان در دامنههای زاگرس و در ارتفاعات نسبتاً بالا واقع شده است. این موقعیت جغرافیایی به همدان، آب و هوای معتدل و کوهستانی بخشیده است. همدان به عنوان یک مسیر ارتباطی بین شمال و جنوب ایران شناخته میشود و این ویژگی موجب شده تا در طول تاریخ، پذیرای فرهنگها و تمدنهای مختلف باشد. وجود منابع طبیعی مانند آبهای جاری و زمینهای حاصلخیز نیز بر اهمیت اقتصادی این منطقه افزوده است.
این شهر به دلیل قرارگیری در مسیرهای تجاری مهم، به مرکزی برای تجارت و تبادل فرهنگی تبدیل شده است. همچنین، وجود کوههای اطراف همدان، زیباییهای طبیعی این منطقه را دوچندان کرده و آن را به مقصدی محبوب برای گردشگران تبدیل کرده است. در این مقاله از وبسایت همدان کجا، با تاریخچه همدان، اولین پایتخت ایران آشنا خواهیم شد.
همدان امروز، هگمتانه کهن، تاریخچه نخستین پایتخت ایران
همدن یکی از کهنترین شهرهای ایران است و اولین بار در کتیبهٔ تیگلتپیلسر یکم (۱۱۰۰ پیش از میلاد) پادشاه آشور، نام آن با عنوان آمَدانه یا آمادی ذکر شده است. با این وصف میتوان نتیجه گرفت که همدان، قدمتی 3000 ساله دارد. بعضی از نویسندگان نیز معتقدند که نام این شهر پیش از مادها آکسایا بوده که در فرهنگ آشوری کار-کاسی به معنی شهر کاسیان است. اما معروفترین نام کهن همدان، که بسیاری از افراد با آن آشنایی دارند، هگمتانه است.
دَیااکو، بنیانگذار حکومت مادها، همدان را به عنوان پایتخت این قوم انتخاب کرد. دوران حکومت پادشاهانی مانند فرورتیش، هوخشتره و آژی دهاک، اوج شکوفایی هگمتانه بود. گفته میشود مادها در این دوران، قصری به نام قصر هفت حصار ساختند که دست کمی از باغهای معلق بابل نداشته است.
پولیبیوس مورخ یونانی (۲۰۴–۱۳۲ پیش از میلاد) بدون اینکه خود شهر هگمتانه را دیدهباشد، مینویسد: «در دامنهٔ کوه الوند شهر هگمتانه با قلعه و ارک مستحکم و عجیب و حیرتآور قرار گرفته، قصر شاهی درون آخرین قلعهٔ آن استوار گردیدهاست. چوبهایی که در کاخ به مصرف رسیده پوشیده از زر و سیم و درها و ستونها و رواقها با هزاران گونه کندهکاریها و نقش و نگارها آراسته شده، یک تیر عاری از زیور و یک دیوار بیپیرایه در آن کاخ یافت نمیشود. حتی کاشیهایی که زینت بخش ازارهها و دیوارهای درونی قصر است با پوششی از آب و نقره سیماندود گشتهاست».
همدان امروزی بر بستر هگمتانه کهن بنا شده است. هگمتانه به عنوان پایتخت مادها در قرن هشتم قبل از میلاد تأسیس شد و به عنوان یکی از اولین حکومتها در تاریخ ایران شناخته میشود. مادها به عنوان یک قوم ایرانی، توانستند با اتحاد قبایل مختلف، حکومتی قدرتمند تشکیل دهند. هگمتانه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، به عنوان یک مرکز تجاری و نظامی مهم شناخته میشد و آثار تاریخی بسیاری از آن دوران باقی مانده است.
وجود آثاری چون تپه هگمتانه نشاندهنده اهمیت این شهر در تاریخ ایران باستان است. همچنین، همدان به عنوان مرکز اداری و سیاسی هخامنشیان، تاثیر زیادی بر تحولات سیاسی آن دوران گذاشت. در کنار این، ارتباطات تجاری با سایر تمدنها مانند یونانیها و رومیها نیز باعث شد تا همدان به یک کانون تبادل فرهنگی تبدیل شود. آثار تاریخی مانند کتیبهها و سفالهای کشف شده در این منطقه، اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی روزمره مردم آن زمان ارائه میدهند.
تاریخچه همدان در دوره هخامنشیان
هگمتانه، که اولین پایتخت شاهنشاهی ایران است، در دوران هخامنشیان، همدان به عنوان پایتخت تابستانی این سلسله انتخاب شد. داریوش بزرگ و دیگر شاهان هخامنشی، توجه ویژهای به این شهر داشتند و آن را مرکز اداری و سیاسی خود قرار دادند. ساخت بناهای عظیم و باغهای زیبا در این دوران، نشاندهنده شکوفایی هنر و معماری در همدان است. همچنین، وجود مراکز علمی و فرهنگی در این دوره، بر غنای فرهنگی شهر افزوده است.
هگمتانه، که به عنوان یکی از مهمترین محوطههای باستانی ایران شناخته میشود، نمایانگر قدرت و عظمت هخامنشیان است. در این دوره، همدان به عنوان یک مرکز اقتصادی مهم نیز شناخته میشد که تجارت با کشورهای همسایه را تسهیل میکرد. وجود جادههای ارتباطی مناسب و بازارهای پررونق از ویژگیهای بارز این دوران بود که باعث شکوفایی اقتصادی همدان گردید.
تاریخچه شهر همدان در دوره سلوکیان و اشکانیان
پس از فروپاشی هخامنشیان، همدان توسط لشکر اسکندر مقدونی ویران شد و اسکندر آن را به یکی از پایگاههای نظامی خود تبدیل کرد. پس از روی کار آمدن سلوکیان، همدان تحت تأثیر فرهنگ یونانی قرار گرفت. سلوکیان با ایجاد تغییرات فرهنگی و اجتماعی، بر زندگی مردم همدان تأثیر گذاشتند. به عنوان مثال، نام همدان در این دوران، بر اساس نام پادشاه آن دوران، آنتونوس اپیفانس، به اپیفانیا تغییر کرد. در اواخر دوران سلوکیان، همدان یکی از شهرهایی بود که شاهد درگیریهای زیادی بین قوای اشکانیان و سلوکیان بود و در نهایت توسط مهرداد یکم تصرف شد.
پس از به قدرت رسیدن اشکانیان، همدان، به پایتخت تابستانی آنان تبدیل شد. مجسمه شیر سنگی، از یادگاران این دوران در همدان است، جالب است بدانید در ابتدا، دو مجسمه شیر سنگی در یکی از دروازههای همدان وجود داشت که بعدها اعراب به آن باب الاسد میگفتند. در ادامه این مقاله، خواهید خواند که چه اتفاقی برای مجسمهها افتاد.
اشکانیان، مانند سلوکیان، با توجه به موقعیت استراتژیک همدان، آن را به مرکز نظامی و اقتصادی خود تبدیل کردند. وجود کاروانسراها و بازارهای بزرگ نشاندهنده رونق تجارت در این دوره بود. هنگام افول قدرت اشکانیان و آغاز به قدرت رسیدن ساسانیان، همدان به یکی از آخرین پایگاههای مقاومتی اشکانیان در برابر اردشیر بابکان تبدیل شد.
تاریخچه همدان در دوره ساسانیان
اینکه آیا ساسانیان نیز از همدان به عنوان پایتخت تابستانی استفاده کردند یا خیر، به طور کامل مشخص نیست، اما کشف سکههای بسیار از این دوران نشان میدهد که همدان، یکی از بزرگترین ضرابخانههای دوران ساسانیان بوده. همچنین، در کتابچه شهرستانهای ایرانشهر، که توسط قباد یکم نوشته شده، بنای همدان را به یزدگرد سوم نسبت دادهاند. این مسئله نشاندهنده تلاشهای یزدگرد سوم در بازسازی همدان است. آثار تاریخی به جا مانده از زمان ساسانیان، مانند آتشکدهها و بناهای مذهبی نیز نشاندهنده حضور قدرتمند دین زرتشتی در بین مردم آن دوران است.
ورود اسلام به همدان
هجوم اعراب به ایران شهر همدان را نیز دستخوش تغییرات بسیاری قرارداد. تسخیر همدان توسط اعراب، به حدی برای آنان مهم بود که پس از فتح نهاوند، آن را یکی از پیروزیهای بزرگ خود میدانستند. همدان، در ابتدای مغلوب شدن توسط اعراب، پیشنهاد صلح آنان را پذیرفت و با پرداخت جزیه موافقت کرد. اما حاکم همدان پس از مدتی دستور به ساخت دیوارهای دفاعی محکم برای مقابله با اعراب را داد. با این حال این شورش موفقیت آمیز نبود و همدان، در حدود 6 ماه پس از به حکومت رسیدن خلیفه سوم، عثمان، مجدداً توسط اعراب فتح شد.
پس از سه قرن، حکومت همدان به دست سادات علوی افتاد. گنبد علویان، یکی از آثار معروف به جای مانده از این دوران است. مدتی بعد، در سال 931 هجری، مردآویج، بنیان گذار سلسله آل زیار به همدان حمله کرد. مردآویج، به خونخواهی از خواهرزاده خود، ابوالکرادیس، که توسط مردم همدان به قتل رسیده بود، این شهر را به خاک و خون کشید و مجسمههای شیرسنگی را به خاک افکند. یکی از این مجسمهها در اثر این اتفاق نابود شد و دیگری همچنان باقی است.
در سده دهم و یازدهم میلادی، هنگامی که خاندان آل بویه در راس قدرت بودند، به علت تقسیم حکومت ایران و عراق در این خاندان، همدان به یکی از پایتختهای آل بویه تبدیل شد. در همین زمان بود که ابن سینا، پزشک مشهور آن زمان، به همدان آمد و سالهای پایانی عمر خود را در این شهر گذراند. آرامگاه ابن سینا، هماکنون یکی از مهمترین مقاصد گردشگری شهر همدان است.
تاریخچه همدان در دوران سلجوقیان
شاید بتوان سلجوقیان را یکی از دورههای طلایی برای تاریخ همدان در نظر گرفت. در نیمه دوم سده پنجم هجری، سلجوقیان عراق عجم، همدان را به عنوان پایتخت خود برگزیدند. به همین دلیل مقبره برخی از سلاطین سلجوقی مانند سلطان مسعود بن محمد بن ملکشاه و سلطان محمد بن محمود در این شهر قرار گرفته است. راهاندازی مدارس متعدد و پرورش دانشمندان و طالبان علم در این دوران، باعث شکوفایی همدان شد. باباطاهر عریان، یکی از شاعران نامدار همدانی در زمان یکی از پادشاهان سلجوقی، طغرل بیک زندگی میکرد. البته شکوفایی همدان در این دوران عمر زیادی نداشت و در اثر جنگهای متعددی که با حکومت عباسیان درگرفت، همدان آسیبهای بسیاری دید.
تاریخچه همدان در دوران مغول
همدان نیز از حمله مغولان به ایران در امان نبود و بسیاری از بناهای تاریخی خود را در جریان این تهاجم از دست داد. مغولان دوبار به همدان حمله کردند. درجریان حمله اول، مردم همدان بر اثر ترس و وحشتی که داشتند، مقاومتی نکردند و مغولان صرفاً اموال مردم را غارت کردند. اما در جریان حمله دوم، مردم همدان که دیگر چیزی برای غارت مغولان نداشتند، مقاومت را انتخاب کردند. اگرچه این انتخاب به نفع آنان تمام نشد و پس از مدتی مقاومت، شهر به دست مغولان افتاد.
مغولان، مانند سایر مهاجمان تاریخ، همدان را به خاک و خون کشیدند و مردم را قتل عام کردند. در معرفی محلههای همدان، محلهای به نام دوگوران وجود دارد که یادبودی تلخ از این قتل عام بزرگ است. دو تپه حاصل از گورهای دسته جمعی در این محله وجود دارد که اجساد بسیاری از شهروندان همدان را در خود جای داده است. گفته میشود بازماندگان این حملات، فرصتی برای دفن کشته شدگان نداشتند و به همین دلیل اجساد را به صورت دو تپه روی هم انباشتند و روی آنان را با خاک پوشاندند.
مدتی پس از تسخیر کامل همدان توسط مغولان، بایدوخان، ایلخان ششم مغول، به فرهنگ و مردم همدان علاقمند شد و شروع به بازسازی این شهر کرد. پس از مدتی، در قرن هفتم و هشتم، این شهر رونق سابق خود را بازیافت. حضور خواجه رشید الدین فضل الله همدانی، در عصر سه تن از ایلخانان مغول، به بازسازی و آبادی این شهر کمک بسیاری کرد.
اماکنی همچون آرامگاه استر و مردخای، مقبرهٔ سابق باباطاهر، امامزاده اظهر و امامزاده هود و غیره، یادگاران این دوران هستند. هرچند که این آبادی نیز دوام زیادی نداشت و پس از حمله لشکریان مغول به رهبری تیمور، به طور کامل ویران شد. شدت این ویرانی در حدی بود که همدان به مدت سه قرن به طور کامل فراموش شد!
تاریخچه همدان در دوران صفویان
دوران صفویان یکی از دورههای مهم تاریخی برای همدان بود. این دوره شاهد رونق هنرهای تجسمی، معماری و ادبیات بود. صفویان با ساخت بناهای مذهبی و فرهنگی نظیر مساجد، بازارها و کاروانسراها، زیباییهای شهر را دوچندان کردند. همچنین، همدان به عنوان یک مرکز تجاری مهم شناخته میشد که تجارت بین المللی را تسهیل میکرد. صفویان با ایجاد زیرساختهای مناسب باعث رونق اقتصادی همدان شدند و بسیاری از هنرمندان برجسته آن زمان آثار زیبایی خلق کردند که هنوز هم قابل مشاهده هستند.
پس از انقراض صفویان، همدان، تحت تهاجم احمدپاشا عثمانی قرار گرفت و به علت مقاومت مردم در برابر آنها، با هجوم شدید و قتل عام گسترده مواجه شد. شش سال بعد، همدان توسط نادرشاه افشار، از تسلط عثمانیها خارج شد و در طی یک قرارداد رسمی، همدان برای همیشه به ایران بازگشت.
تاریخچه همدان در دوران قاجاریه
قبل از تهاجم آقا محمد خان قاجار به همدان، حکومت این شهر در دست علیمراد خان، نوه خواهری کریمخان زند قرار داشت. مدتی پس از تسخیر همدان توسط حکومت قاجار، همدان بازسازی و مرمت خود را آغاز کرد و بازارها، مساجد و سایر ابنیه تاریخی، مجدداً احیا شدند. بسیاری از این اماکن تاریخی هنوز هم بر جای خود باقی هستند.
تاریخچه همدان در دوران مشروطه
شاید برای شما نیز جالب باشد، اما حدود دو سال قبل از فراگیر شدن نهضت مشروطه، علی ظهیرالدوله، حاکم وقت همدان، شورایی 50 نفره از اعیان و اشراف و علما و تجار و غیره را دور هم جمع کرده بود تا در امور حکومتی، او را یاری دهند. این مسئله باعث شد همدان آمادگی لازم برای پذیرش نظام مشروطه و پیشرفت در آن را داشته باشد.
با این حال، وقوع جنگ جهانی اول، و قحطی مصنوعی همدان که به علت مخالفت خوانین با نظام مشروطه صورت گرفت، شهر همدان را برای مدتی از پیشرفت و توسعه بازداشت. در طول جنگ جهانی اول، شهر همدان به طور متناوب، تحت تسخیر قوای روس، عثمانی و انگلیس درآمد.
انقلاب اسلامی در همدان و تغییرات اجتماعی
انقلاب اسلامی سال 1357 نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران است که بر زندگی مردم همدان نیز تأثیر گذاشت. مردم همدان به جنبش انقلاب پیوستند و نقش فعالی در تحقق اهداف آن داشتند. پس از انقلاب، تحولات اجتماعی عمدهای رخ داد که باعث تغییرات اساسی در ساختار جامعه گردید. در طول دوران جنگ تحمیلی، همدان بارها هدف بمبباران عراق قرار گرفت و در طی این حملات، افراد بسیاری کشته شدند و مناطق بسیاری آسیب دیدند. با این حال، شهر همدان، همچنان پابرجا ماند و در حال حاضر نیز یک از قطبهای گردشگری ایران است.
سخن پایانی
همدان، این شهر کهن و باستانی، شاهد تحولات و فراز و فرودهای بسیاری در گذر از تاریخ بوده. این شهر، بارها و بارها تخریب شده و مجدداً بر روی پای خود ایستاده است. تاریخچه همدان نشاندهنده غنای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی این شهر است که از دوران باستان تاکنون ادامه دارد. این شهر با آثار تاریخی بینظیر، فرهنگ غنی و مردمی مقاوم، همچنان یکی از مقاصد مهم گردشگری ایران محسوب میشود.
