همدان، شهر شاهان و شگفتیهای قوم ماد، برخاسته از دل تاریخی 3000 ساله، اکنون، استوار در غرب ایران و زیر سایه کوه الوند ایستاده است. سفر به همدان، سفری به اعماق تاریخ است. آثار باستانی و تاریخی متعددی که در گوشه گوشه این شهر قرار گرفته، گویای داستانها و فراز و نشیبهایی است که این شهر در گذر از هزارهها به چشم خود دیده است. در مرکز این شهر، در میان کوچه و خیابانهایی که هنوز بوی تاریخ میدهند، تپه هگمتانه، به عنوان شناسنامه این شهر، قرار گرفته است. همراه ما باشید تا در این مقاله، با معرفی تپه هگمتانه و شگفتیهای آن، شما را به سفری تاریخی ببریم.
با تپه هگمتانه آشنا شوید
احتمالاً با شنیدن نام تپه هگمتانه، به یاد یک تپه پرت و دور افتاده با مسیری سنگلاخی و دشوار خواهید افتاد. درحالی که این تپه، در مرکز شهر قرار دارد و مساحتی در حدود 30 تا 40 هکتار را به خود اختصاص داده است. نزدیکی این تپه به سایر آثار تاریخی مانند گنبد علویان، میدان امام، بازار سنتی و آرامگاه باباطاهر ، به گردشگران کمک میکند تا بتوانند در یک روز، از اماکن تاریخی متعددی بازدید کنند. اگرچه، شگفتیهای تپه هگمتانه آنقدر زیاد است که شاید برای گشت و گذار در آن به چند ساعت زمان نیاز است.
نگاهی به تاریخچه کهن تپه هگمتانه
پیشتر، در بررسی تاریخچه همدان، به تفصیل به توضیح نام «هگمتانه» و اشکال مختلف آن پرداختیم. گفته میشود واژه هگمتانه از «هنگمَتَ» یا «هنگَمَن» به معنای گردهمایی نشات گرفته است. حال بیایید نگاهی به سیر تپه هگمتانه در گذر از دورههای مختلف بیاندازیم:
1. مادها
شاید بتوان گفت سرآغاز تپه هگمتانه، وابسته به سرآغاز سلسله مادها است. مادها، اولین حکومت منسجم ایران بودند و هگمتانه، پایتخت آنها بود. هرودوت، مورخ مشهور یونانی در توصیف تپه هگمتانه، درباره هفت قلعه تو در تو نوشته که دیوارهای داخلی، از دیوارهای خارجی بلندتر بودند و فصر پادشاهی و خزانهداری در داخلیترین قلعه قرار داشتند و هر دیوار، یک رنگ مخصوص به خود را داشت. هدف از این سبک معماری، افزایش قدرت مقاومت شهر و نمایان کردن شکوه و عظمت حکومت آن دوران بوده است.
2. هخامنشیان
پس از اینکه کوروش بر آخرین پادشاه مادها، ایشتوویگو، پیروز شد، پایتخت حکومت خود را از هگمتانه به پارس انتقال داد. البته این جابجایی پایان داستان هگمتانه نبود، ببلکه همچنان از این شهر به عنوان یک مرکز استراتژیک مهم استفاده میشد و پایتخت تابستانی هخامنشیان نیز بود. برخی مورخان معتقدند هگمتانه، محل خزانهداری پارسها نیز بوده است.
به علت اهمیت استراتژیک این شهر، در این زمان، کاخها و عمارتهای باشکوهی ساخته شد که الگوی معماری قدرت و شکوه هخامنشی را بازنمایی میکرد و بخشی از آن در کاوشها شناسایی شده است. حتی پس از حمله اسکندر و ویرانیهای گسترده آن، این شهر اهمیت خود را حفظ کرد و به پایگاه نظامی یونانیان تبدیل شد.
3. اشکانیان
اشکانیان نیز به تقلید از حاکمان پیشین، از هگمتانه به عنوان پایتخت تابستانی و یک مرکز حکومتی-نظامی مهم استفاده کردند. اگرچه در دوران حکومت پارتها، هگمتانه فراز و نشیبهای بسیاری را از سر گذراند، اما به نظر میرسد تا زمان حکومت مهرداد یکم، آثار آن پاربرجا بوده است.
4. ساسانیان
اگرچه در دوران ساسانیان، پایتخت اصلی ایران تیسفون بود، اما هگمتانه همچنان اهمیت خود را در نزد پادشاهان داشت. ساسانیان که از اهمیت استراتژیک هگمتانه آگاه بودند، به تقویت زیرساختهای شهری پرداختند و بسیاری از اماکن عمومی، کاخها، معابد و سیستمهای آبرسانی را بازسازی کردند. اگرچه عمر این بازسازیها زیاد به طول نیانجامید و بخش عظیمی از تاریخ هگمتانه، در اثر حمله اعراب، از بین رفت و یا در زیر خاک مدفون شد.
شگفتیهای موجود در تپه هگمتانه
1. قلعه هفتحصار و نمادهای کیهانی
پیشتر اشاره کردیم که به گفته هرودوت، در این تپه باستانی هفت قلعه تو در تو قرار داشتند که هر دیوار، از دیوار بیرونی خود بلند تر بود و هرکدام رنگ خاص خود را داشت که در پیوند با اجرام آسمانی بودند. اگرچه، در کاوشهای صورت گرفته، شواهدی مبنی بر رنگ دیوارها کشف نشده است. اما مورخان یونانی معتقدند که این کاخ، با الهام از قصرهای بابل ساخته شده بوده و در ساخت آن از تزئینات چوبی پوشیده از طلا و نقره و کنده کاریهای فراوان استفاده شده.
2. خیابانهای سنگفرش شده و شبکههای منظم
معابر مفروش با آجرها و سنگفرشهای مربعی و منظم، یکی از نشانههای تمدن پیشرفتهای است که در گذشته در این مکان حاکم بوده است. این ویژگی تپه هگمتانه، نشان از توجه بسیار مردم قدیم نسبت به رعایت اصول معماری و شهرسازی است.
3. شبکه آبرسانی گسترده
در پی کاوشهای انجام شده در تپه هگمتانه، شبکه آبرسانی گسترده موجود در آن توجه بسیاری از باستان شناسان و مورخان را به خود جلب کرده است. گویا مردم این شهر در گذشته از طریق کانالهایی سرپوشیده که با آجرهای مربعی و منظم پوشیده شده بودند، آب مورد نیاز شهر را از قسمتهای بیرونی به داخل شهر هدایت میکردند. با وجود این طراحی خلاقانه، احتمال هدر رفت و آلودگی آب تا حد زیادی کاهش پیدا میکرده است.
4. واحدهای مسکونی در مجاورت پادشاهان
یکی دیگر از ویژگیهای جالب توجه در تپه هگمتانه، مجاورت محل سکونت مردم با پادشاهان است. براساس کاوشهای صورت گرفته، در این تپه، واحدهای مسکونی چند طبقهای با اتاقهایی در ابعاد مختلف برای خانوادهها ساخته شده که مطابق با اصل معماری و مهندسی طراحی شدهاند. در این واحدهای مسکونی، حیاطهای داخلی نیز وجود داشته که به عنوان فضایی مشترک مورد استفاده قرار میگرفته و درست مانند حیاطهای خانههای قدیمی امروزی با گیاهان تزئین میشدهاند.
مروری بر حفاریها و کاوشهای صورت گرفته در تپه هگمتانه
متاسفانه، اولین کاوشهای صورت گرفته در تپه هگمتانه توسط تیمهای باستان شناس اروپایی انجام شده و در اثر همین مسئله، برخی از آثار باستانی تپه هگمتانه اکنون در خارج از ایران قرار دارد. گفته میشود آغاز کاوشها در این تپه از سال 1896 آغاز شده، اما برای این ادعا، منبع موثقی در دست نیست.
در سال 1913 نیز یک تیم فرانسوی به سرپرستی شارل فوسی از طرف موزه لوور فرانسه، کاوشهایی را در این منطقه انجام دادند. متاسفانه این کاوشها با جنگ جهانی اول و قحطی همدان مصادف شد و اطلاعات چندانی از نتایج این کاوشها موجود نیست.
پس از آن نیز حفاریهای مختلفی در این منطقه صورت گرفت. اما حفاری گستردهای که منجر به کسب اطلاعات بسیاری درباره تپه هگمتانه شد، از سال 1362 تا سال 1378 به سرپرستی دکتر محمد رحیم صراف انجام شد. در طی این کاوش گسترده حدود 14 هکتار از از بقایای هگمتانه از زیر خاک سر برون آورد. با کشف شدن این شهر زیرزمینی، تلاشها برای بازیابی تاریخ این سرزمین افزایش پیدا کرد و در یک پروسه قانونی 6 ساله، ساختمانهای مسکونی و تجاری مختلفی که در نزدیکی این تپه بودند، به منظور انجام کاوشهای بیشتر، به تملک میراث فرهنگی درآمد.
برخی از آثار کشف شده از تپه هگمتانه
کشف این شهر زیرزمینی و انجام حفاریهای متعدد، تنها دیوارهای خشتی و گلی و سازههای شهری را برای مردم معاصر آشکار نساخت. در این شهر، گنجینه ای از تاریخ و تمدن این سرزمین نهفته بود که با کاوشهای صورت گرفته، برخی از آنان کشف شدند.
1. جام طلایی (ریتون) سر شیر بالدار
یکی از معروفترین آثار باستانی کشف شده که زیبایی و ظرافتی بینظیر دارد، ریتون طلایی شیر بالدار اکباتان است. قدمت این ریتون به زمان هخامنشایان باز میگردد و جلوهای از هنر و صنعت آن دوران است. وزن آن حدوداً 1930 گرم و ابعاد آن حدوداً 30 در 19 سانتیمتر است.
2. کاسههای سیمین
این کاسهها نیز به دوران هخامنشان مربوط میشوند و با نقوش ظریف و نوشتههایی به خط میخی مزین شدهاند. احتمال میرود این کاسهها از ظروف مورد مصرف توسط اشراف و درباریان آن دوران بودهاند.
3. لوح زرین آریارمنه
در این لوح زرین که ابعادی در حدود 12*8 سانتی متر دارد، آریارمنه، پدربزرگ داریوش بزرگ، خود را شاه شاهان، شاه در پارس معرفی میکند. اگرچه درمورد اصالت این لوح، تردیدهایی وجود دارد زیرا آریارمنه، یک حاکم محلی بوده و اینکه لقب شاه شاهان را به خود داده کمی غیرمنطقی به نظر میرسد. با این حال، در قدمت این لوح شکی نیست.
4. لوح زرین ارشام
این لوح زرین، در ابعاد 8*13 سانتی متر، در ستایش اهورامزدا و ارشام، شاه بزرگ پارس و پسر آریارمنه نوشته شده است. کشف این لوح به پیکنی خانهای در تپه هگمتانه در سال 1307 باز میگردد. این لوح نیز اکنون در یک موزه شخصی در آمریکا نگهداری میشود.
5. لوحهای داریوش دوم
دو لوح زرین دیگر نیز از تپه هگمتانه کشف شدهاند که به نهمین پادشاه هخامنشی، یعنی داریوش دوم منسوب شدهاند. ابعاد این دو لوح، 20 *18.5 و 16.2*13 سانتی متر است. خوشبختانه با پیگیریهای سازمان میراث فرهنگی، این دو لوح به ایران بازگردانده شده و اکنون در موزه ملی ایران نگهداری میشوند.
6. جام نقره اردشیر یکم
این جام نیز از یادگاران دوران هخامنشی در این تپه باستانی بود که در پی کاوشهای انجام شده کشف شد. قطر دهانه این جام نقره، چیزی در حدود 26 سانتی متر است و به اردشیر یکم، پسر خشایارشا، منسوب شده. این جام امروزه در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری میشود.
7. سایر اشیا و آثار به جای مانده
- سکههای مفرغی
- ظروف سفالی
- سرپیکانهای مفرغی
- کتیبههای سنگی و سفالی
- پیکرهها و مجسمههای سفالی
- پایه ستون سنگی اردشیر دوم هخامنشی
- خنجر زرین
- و بسیاری آثار دیگر
موزه هگمتانه
اگر از تپه هگمتانه بازدید کردید، موزه هگمتانه را فراموش نکنید. این موزه در نزدیکی تپه هگمتانه قرار دارد و بسیاری از آثار باستانی کشف شده از این تپه، در این موزه نگهداری میشوند. این موزه با مساحتی در حدود 600 متر مربع، در سال 1373 شمسی افتتاح شد و اکنون پذیرای گردشگران بسیاری است. در این موزه بیش از 200 اثر کهن و ارزشمند نگهداری میشود.
راهنمای بازدید از تپه و موزه هگمتانه
پیش از هرچیز باید بگوییم که بهترین زمان بازدید از تپه و موزه هگمتانه، در فصل بهار، اوایل و اواخر تابستان است. در این زمان، با هوایی معتدل و دلنشین میتوانید چند ساعت را در دل تاریخ سپری کنید. تپه هگمتانه، در انتهای خیابان اکباتان، میدان اکباتان قرار دارد. نزدیکی این تپه به مرکز شهر، باعث میشود تا بازدید کنندگان بتوانند به راحتی توسط وسایل حمل و نقل عمومی، به این تپه دسترسی داشته باشند. پارکینگهایی نیز برای خودروهای شخصی در نظر گرفته شده تا کار بازدیدکنندگان و گردشگران راحت شود.
ساعات بازدید از تپه هگمتانه نیز در فصول اول سال (بهار و تابستان) از 9 صبح تا 7 عصر و در فصول پایانی (پاییز و زمستان) از 9 صبح تا 5 عصر است. موزه هگمتانه، همه روزه به جز عصرهای دوشنبه باز است و ساعات کاری کتابخانه آن از 8 صبح تا 14 بعد از ظهر است.
توصیههای برای تجربه بهتر گردشگران
برای اینکه از گردش تاریخی خود نهایت استفاده را ببرید، بهتر است نکات زیر را رعایت کنید.
- از راهنماهای متخصص و محلی کمک بگیرید تا داستان پشت پرده هر خشت و اثر را برای شما بازگو کند.
- لباس مناسب بپوشید تا در اثر سرما و گرما، مجبور به ترک زودهنگام نشوید.
- تپه هگمتانه فضایی گسترده و باز است، پس بهتر است کفش راحت بپوشید.
- از آسیب رساندن، دست زدن و یا نوشتن یادگاری روی آثار و دیوارها خودداری کنید.
- کمی آب و خوراکی همراه خود داشته باشید.
- یک پاکت زباله همراه خود ببرید و آشغالهای خود را در آن بیاندازید.
- دوربین عکاسی با کیفیت را فراموش نکنید تا بتوانید خاطرات خود را ثبت کنید.
سخن پایانی
خوشحالیم که در این مقاله از وبسایت همدان کجا با یکی دیگر از شگفتیهای شهر همدان آشنا شدید. اگر روزی به همدان سفر کردید، بازدید از این تپه شگفت انگیز و موزه هگمتانه را فراموش نکنید. مطمئن باشید که قدم زدن در کوچه پس کوچههای هزارههای گذشته، حال و هوای خاصی دارد که شاید آن را هرگز در زندگی خود تجربه نکرده باشید. با رعایت نکات گفته شده میتوانید یکی از جذابترین خاطرات تفریحی عمرتان را برای خود رقم بزنید.
